سهم پاتوق‌ها در نوسازی ایران

مدتی است که لوتوس بی‌رونق شده است. این نوشته را در آرشیو روزنامه شرق دیدم. بد نیست بخوانیم. این مقاله مروری است بر نقش پاتوق‌ها و کارکردهای آنها.

سهم پاتوق‌ها در نوسازی ایران
درباره کتاب «پاتوق و مدرنیته ایرانی» نوشته «
تقی آزادارمکی
»

نویسنده مقاله: محمد نجاری
همیشه می‌توان موضوعی به جز ترجمه کردن و بازنویسی مجدد و هزار باره نظریه‌های کلاسیک و گاهی مدرن در عرصه جامعه‌شناسی داشت، که به علت وجود بعضی از شرایط، کمتر جامعه‌شناسان ما به این سمت حرکت کرده‌اند. به نظر می‌رسد که جامعه‌شناسی در ایران هنوز نتوانسته است خود را از سلطه ترجمه و بازخوانی دائم نظریه‌های کلاسیک و مدرن و تکرار آنها نجات دهد و همین موضوع که دیگران چه می‌گویند، ما را از آنچه که داریم که بشناسیم و بررسی و تحلیل کنیم و بگوییم غافل کرده است. کتاب «پاتوق و مدرنیته ایرانی» یکی از همان موضوعاتی است که می‌خواهد با ما از جامعه‌شناسی در عرصه عمومی و خصوصی خودمان سخن بگوید. نویسنده در مقدمه کتاب هدف اصلی از انتشار این کتاب را این گونه بیان می‌کند: «تعهد کتاب حاضر شناسایی نوع تغییرات اجتماعی در دوره معاصر جامعه ایرانی با تکیه بر سهم و نقش آفرینی پاتوق‌های فرهنگی اجتماعی است.» (ص۱۵) وی معتقد است که توجه به پاتوق‌ها و نقش آنها بر فراهم کردن شرایط اجتماعی در ساختن فرهنگ مدرن از نظر بسیاری از متفکرین اجتماعی دور مانده است.
وی در فصل اول «دامنه پاتوق از منظر جامعه‌شناسی» ابتدا به لغت شناسی پاتوق در فرهنگ لغات دهخدا و عمید می‌پردازد و چهار ویژگی عمده را برای آن از منظر لغوی بر می‌شمرد:

۱- محل جمع شدن افراد،
۲- موقعیتی که می‌توان در آن جمع گردید،
۳- نقش داشتن اراده و آگاهی

و ۴- وجود ظواهری چون علم، پرچم، شخص و غیره از مشخصات آن است.
وی در ارائه تعریفی جامعه شناختی از پاتوق می‌نویسد: «پاتوق یا محفل به لحاظ جامعه شناختی به محل اجتماع عده ای از افراد، منتقدان، ادیبان و روشنفکران اطلاق می‌شود که بدون وجود آیین نامه، قواعد و قوانین در حاشیه حیات رسمی جامعه به تشکیل اجتماعاتی اقدام می‌کنند.» (ص۲۷)
دکتر آزادارمکی ویژگی افرادی که در پاتوق‌ها حضور می‌یابند را به طور مختصر مطرح می‌کند که ما آنها را به چهار دسته تقسیم می‌کنیم:

۱- عدم شفافیت روحی، روانی و فکری،
۲- دارای رفتاری نامنظم، توأم با دلسردی، ضدهنجارها و سنت‌های جامعه،
۳- سرخوردگان اجتماعی و
۴- نداشتن میل به رهبری واحد.

همچنین در ادامه وی نظریه (حوزه عمومی) یورگن هابرماس متفکر آلمانی را مدنظر قرار می‌دهد و می‌نویسد: «از نظر او این نوع پاتوق‌ها به عنوان بخشی از حوزه عمومی که در آن افکار عمومی شکل می‌گیرد است. در این عرصه اساس بر گفت وگو و تعامل است. در پاتوق‌ها امکان تماس آزاد وجود دارد» (ص۲۷) وی معتقد است که هابرماس درباره ساختار پاتوق بر تعامل آزاد و دوری از تقیدات روزانه در فضایی عمومی تاکید می‌کند. پاتوق‌ها عامل گسترش حوزه عمومی و رشد گفتمان بین افراد و خروج جامعه از فضای تک صدایی بر چندصدایی می‌شود: «افراد در این نوع جامعه با یک دیالوگ روبه رو نیستند.» (ص۳۴) و دموکراسی اجتماعی را بدون توسعه حوزه عمومی دست نیافتنی می‌داند. دکتر آزادارمکی هفده ویژگی را برای شناسایی پاتوق برمی شمارد که ما آن را به طور خلاصه، تلفیقی و در یازده مورد بیان می‌کنیم:
۱- نوع روابط مبتنی بر گفت وگو و سنت شفاهی است،
۲- روابط افراد عاطفی و صمیمی است،
۳- رابطه با محیط، غربت نیروها نسبت به محیط پیرامون،
۴- زمان شکل گیری از دوره مدرن،
۵- محل پاتوق‌ها در میدان‌ها، خیابان‌های جدید، مراکز دانشگاهی، کافی شاپ‌ها و…،
۶- تعداد افراد محدود (شامل ادیبان و روشنفکران حاشیه‌ای و منتقد)،
۷- شکل روابط مدرن و سنتی،
۸- شخصیت‌های محوری پاتوق‌ها، جمالزاده، بزرگ علوی، هدایت، آل‌احمد، شریعتی، بازرگان، مطهری و…،
۹- مسئله (نقد حاکمیت، نقد سنت، نقد استعمار، نقد استبداد)
۱۰- داشتن کارکردهای آشکار و پنهان
و ۱۱- کسب نتایج ناخواسته چون نوسازی ادبی و شکل‌گیری جنبش‌های اجتماعی.
وی معتقد است که تفکر غالب در بحث‌های پاتوقی، انتقادی و نقدگونه است و آن را در چهار دوره تاریخی ایران یعنی قاجاریه، پهلوی اول، پهلوی دوم و جمهوری اسلامی به نقد می‌کشد (که بسیار مختصر است) وی همچنین به پاتوق از منظر روابط بین نسلی هم توجه دارد. وی در بررسی خود شش نسل مرتبط با پاتوق‌ها را این گونه طبقه‌بندی می‌کند؛
۱- نسل اول که موسس گفتمان پاتوقی است،
۲- نسل دوم سامان‌دهنده روابط و شرایط درون پاتوق‌ها است،
۳- نسل سوم تبلیغ گفتمان پاتوق،
۴- نسل چهارم گذار از مرحله نهادی پاتوق به وضعیت سازمانی،
۵- نسل پنجم ناظرین افول و شکست پاتوق
و ۶- نسل ششم که در حقیقت گزارشگران حوادث پاتوق‌ها هستند.
وی معتقد است که وضعیت روشنفکری ایران دارای کلیت واحدی نیست ولی «پاتوق‌ها محل حشر و نشر نسل‌های متعدد روشنفکری ایرانی است» (ص۵۱) آنها از طریق نقد نسل‌های قبلی خود اندیشه‌های جدید می‌آفرینند آن چنان که شریعتی از اقبال، اقبال از سیدجمال الدین به طرح اندیشه جدید خود پرداختند. وی مناسبات درونی پاتوق‌ها را متاثر از دو عامل یا شرایط ۱- درونی و ۲- بیرونی می‌داند که در ادامه به بررسی هر یک می‌پردازد. وی در پایان فصل به نکته بسیار اساسی اشاره دارد: «پاتوق‌ها در ایران دینی، خانوادگی، فکری و سیاسی‌اند: گروه‌های سیاسی با گرایش‌های خاص دینی همراه با خانواده و دوستان گردهم می‌آیند و شرایط جمعی نقد قدرت و سیاست مسلط را فراهم می‌سازند» (ص۵۸) وی سه عنصر دین، خانواده و سیاست را محور تحولات جامعه ایرانی می‌داند. فصل دوم کتاب به «تاریخچه و شرایط شکل‌گیری پاتوق‌ها» اختصاص دارد. دکتر ارمکی پنج مرحله برای بررسی فرآیند شکل‌گیری و افول پاتوق‌ها مدنظر قرار می‌دهد که در زیر به اختصار بدان می‌پردازیم:
۱- مرحله تولد: محلی بی‌نام و نشان، که افراد به دور هم جمع می‌شوند و دیدگاهی انتقادی به وضعیت موجود دارند، افراد خودمانی و پاتوق فاقد محل معین است.
۲- مرحله رشد: «در این مرحله، سنت فکری پاتوقی‌ها به عنوان «شاخص گروه» شکل می‌گیرد و قابلیت طرح در زمینه اجتماعی را پیدا می‌کند» (ص۶۹) در حقیقت این مرحله را می‌توان مرحله ورود به عرصه‌های اجتماعی دانست.
۳- مرحله بلوغ: در این مرحله دو وضعیت قابل شناسایی است: الف- سنت فکری شکل گرفته در پاتوق وارد عرصه عمومی جامعه می‌شود و با توده مردم ارتباط برقرار می‌کند، ب- زمانی که اندیشه مسلط شکل گرفته در پاتوق وارد حوزه رسمی جامعه گردد و قالب حکومتی و سیاسی به خود گیرد،
۴- مرحله استحاله: عدم استقبال مخاطبین، کنترل رسمی، تسلط دولت و خروج افراد ذی‌نفوذ را می‌توان عامل استحاله برشمرد و
۵- مرگ پاتوق ها: که می‌تواند هم طبیعی باشد و هم غیرطبیعی باشد، برخورد فیزیکی با پاتوق‌نشینان را می‌توان از عوامل جدی در مرگ پاتوق دانست، مرگ مشکوک یکی از افراد پاتوق هم می‌تواند در روند مرگ یک پاتوق سرنوشت‌ساز باشد. نویسنده پس از بررسی مراحل شکل گیری پاتوق‌ها به بررسی پاتوق‌های شکل گرفته در غرب می‌پردازد: «در جوامع غربی به طور خاص در فرانسه قرن هجدهم که تا حدودی بورژوازی در حال شکل گرفتن است، پاتوق‌ها به صورت نهادهای علمی و تخصصی تبلور یافته و در توسعه نظام اجتماعی موثر واقع شده‌اند. اصحاب دایره المعارف، حلقه وین، مکتب بوداپست، مکتب شیکاگو، مکتب فرانکفورت، مکتب هاروارد و… نمونه‌های اصلی پاتوق‌های فکری، علمی، سیاسی و روشنفکری شناخته شده در غرب‌اند.» (ص۷۷) که وی معتقد است عملکرد این جریانات فکری تاثیر مستقیمی بر سرنوشت جامعه غرب گذاشته است. پاتوق‌ها در ایران موضوع دیگری است که نویسنده به بررسی آنها پرداخته است. وی معتقد است، به علت عدم رشد بخش مدنی جامعه، بیشترین تلاش روشنفکران و منتقدان اجتماعی در سامان دهی پاتوق، تلاش برای رشد فضای عمومی و مدنیت جامعه بوده است. وی در یک بررسی کلی پاتوق‌های ایرانی را به دو دسته مردمی (زورخانه‌ها، مساجد، کاروانسراها، قهوه خانه‌ها، انجمن‌های ادبی- فکری، مراکز آموزشی، کافی شاپ‌ها و مراکز خرید)، دولتی (مجالس درباری، جلسات دولتی، تکیه دولت، احزاب دولتی، مراکز پژوهشی دولتی، فرهنگسراها و روزنامه‌های دولتی) تقسیم می‌کند. وی در ادامه می‌نویسد: «اما واکنش دولت در برابر پاتوق به دو یا سه صورت بوده است: ۱- تخریب آن ۲- مدیریت آن و ۳- تغییر کارکرد با تاسیس واحد مشابه آن» (ص۸۸) وی معتقد است با مراجعه به تاریخ جامعه ایرانی به راحتی می‌توان این سه ویژگی را شناسایی کرد. وی وضعیت پاتوق‌های ایرانی در دوره معاصر را به سه حوزه تقسیم می‌کند: «مرحله اول؛ وضعیت پاتوق‌ها از زمان آشنایی ایران با غرب تا شکل‌گیری رژیم پهلوی؛ مرحله دوم کل دوره؛ رژیم پهلوی و مرحله سوم؛ پاتوق‌ها در جمهوری اسلامی است» (ص۹۹) وی وجوه مشترک گفتمان‌های پاتوقی در این سه دوره را در مباحث مشترکی با گرایشات دینی و سکولار تقسیم می‌کند که آنها را می‌توان به عنوان دغدغه اصلی و چالش مهم در میان روشنفکران و منتقدان اجتماعی و سیاسی در جامعه ایرانی در این سه دوره دانست. وی همچنین در ادامه به بررسی وضعیت پاتوق‌ها و انواع آن در عصر قاجاری می‌پردازد و از مساجد، زیارتگاه ها، زورخانه‌ها، بازار و قهوه خانه‌ها به عنوان مکان‌هایی نام می‌برد که نقش پاتوق را ایفا می‌کردند. نویسنده معتقد است که روشنفکران پس از کودتای ۱۲۹۹ علاقه‌ای به حضور در پاتوق‌های سنتی از قبیل خانقاه و زورخانه‌ها نداشتند، در نتیجه اقدام به تشکیل محفل‌هایی کردند که وی آنها را به چهار دسته تقسیم می‌کند که مختصراً بدان می‌پردازیم.
۱- محفل‌های دوستانه: بر اساس رفاقت بین اشخاص به وجود آمده بود، روزنامه صوراسرافیل و اتحاد اسلامی را می‌توان ثمره این محفل‌های دوستانه دانست.
۲- محفل‌های خانوادگی: «در محفل خانوادگی، بقای خانواده، بازتولید نظام گذشته و تشریک مساعی در ساختار قدرت مورد نظر بود» (ص۱۰۸)
۳- محفل‌های سیاسی: این جمع‌ها، هم در داخل کشور و هم در خارج از کشور با محور قرار دادن بحث پیرامون قانون و بررسی سیاست کشور تشکیل شده بود.
۴- محفل‌های دینی: در اصفهان و در جریان جنبش مشروطه خواهی شکل گرفته بود و اهداف مذهبی را دنبال می‌کردند.
نویسنده در ادامه به بررسی و تحلیل پاتوق‌ها در سه دوره قاجاریه، پهلوی و جمهوری اسلامی می‌پردازد که در جای خود جالب و خواندنی است. فصل سوم کتاب که به «پاتوق‌ها و جنبش‌های فکری- اجتماعی» اختصاص یافته است، با این بحث آغاز می‌شود که چه عواملی در شکل دهی و سامان دهی جنبش های اجتماعی و فکری در ایران نقش داشته‌اند. نویسنده به دو دیدگاه اشاره می‌کند: ۱- نقش عوامل مادی، ۲- تاثیر عوامل فرهنگی و غیرمادی. وی نقش دیدگاه دوم را در سامان دهی و شکل دهی جنبش های اجتماعی و فکری در ایران برجسته‌تر می‌داند و در ادامه به بررسی روشنفکری ایرانی و نقش پاتوق‌ها و نسبت این دو با هم می‌پردازد و این جریانات را به چهار دسته تقسیم می‌کند و می‌نویسد: «در سنخ‌شناسی روشنفکری به منشاء فرهنگی و بهره‌گیری فکری توجه می‌شود. از این رو، جریان روشنفکری ایرانی با توجه به منشاء آن در چهار گروه قرار می‌گیرد: ۱- روشنفکری روسی و شوروی، ۲- روشنفکری اروپایی (بیشتر فرانسوی و آلمانی و انگلیسی) ۳- روشنفکری آمریکایی و ۴- روشنفکری ایرانی» (ص۱۶۷) کافه و رستوران پاتوق روشنفکران متاثر از اندیشه‌های اروپایی بود و مباحث مبتنی بر جامعه مدنی و تعارض دولت و ملت، سازمان‌ها و اداره‌جات و مراکز آموزشی پاتوق روشنفکرانی بود که منشاء روشنفکری خود را از تفکرات آمریکایی وام گرفته بودند و جریان غالب گفت وگو و بحث پیرامون توسعه و دولت بود، تشکیل حزب توده ثمره جریان روشنفکری روسی در ایران است که سودای جامعه مبتنی با کمونیسم را در سر می‌پروراند. اما کافه، کافی شاپ، حزب، سازمان و اداره، مسجد و هیات مذهبی و که نگاه به مسائل در آن تلفیقی بود را می‌توان ساختار روشنفکری ایرانی دانست: «شریعتی از روشنفکرانی است که ضمن ایرانی بودن، مسلمان بودن داعیه جهانی بودن دارد او به اهمیت مساجد، حسینیه، دانشگاه، کافه و… با هم در انتقال ایده‌ها تاکید دارد» (ص ۱۶۸) نویسنده کتاب را با بررسی پاتوق و جنبش‌های اجتماعی به پایان می‌رساند.

منبع: http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1057002

دیدگاه

گذری رد شدم
میخواستم بگم فید اخبار انجمن که کنار وبلاگ هست رو فکر کنم بد وارد کردین. به صورت علامت سوال میاد.

[پاسخ]

صادق نقاش‌زاده یزدی پاسخ در تاريخ آذر ۱۸ام, ۱۳۸۷ ۹:۳۳ ق.ظ:

من بدون مشکل می‌بینم. کسی دیگه مشکل داره در دیدن اخبار کنار صفحه؟

[پاسخ]

احسان پاسخ در تاريخ آذر ۲۰ام, ۱۳۸۷ ۲:۵۶ ق.ظ:

ها

[پاسخ]

صادق پاسخ در تاريخ آذر ۲۰ام, ۱۳۸۷ ۴:۰۳ ب.ظ:

با فید مشکل دارید یا با فید کنار صفحه؟ به نظر می‌رسه الان فقط عنوان فید موجود است و زیرش هیچی ننوشته.

لینک فید اصلی اینه: http://news.sampad.info/spip.php?page=backend
و لینک فید سایت‌های سمپاد http://feeds.feedburner.com/sampad

هر دو را لطفا بررسی کنید و اگر ممکن است Screen shot صفحه خراب را برایم بفرستید

[پاسخ]

منیره پاسخ در تاريخ آذر ۲۰ام, ۱۳۸۷ ۵:۳۸ ب.ظ:

دیروز زیرش فید ها علامت سوال بود. الان هیچی نیست. فقط عنوانشه.
اون دو تا لینک لینک فیده نه؟؟؟ خوب چی کار اسکرین شات داره؟؟ 🙂

راستی پلاگین ریپلای هم مبارک

[پاسخ]

احسان پاسخ در تاريخ آذر ۲۱ام, ۱۳۸۷ ۱:۵۸ ق.ظ:

«اخبار انجمن سمپاد» هایپر لینکش غلط‌ه (به خود لوتوس‌ه) ولی هایپرلینک آیکون بغلش درست‌ه.
اون ؟؟؟؟ ؟؟‌ ؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟ ؟ ؟؟ ها هم حذف شدند.

صادق نقاش‌زاده یزدی پاسخ در تاريخ آذر ۲۱ام, ۱۳۸۷ ۷:۰۶ ق.ظ:

مشکل با IE است؟ چون من با فایرفاکس توی ویندوز و لینوکس درست میبینم.
با IE توی لینوکس هم همینطور.

[پاسخ]

احسان پاسخ در تاريخ آذر ۲۲ام, ۱۳۸۷ ۶:۳۵ ق.ظ:

درست شده

[پاسخ]

ارسال دیدگاه